blog

Stedelijke distributie: kansrijk onder voorwaarden

Distributie

Stedelijke distributie: kansrijk onder voorwaarden
Stedelijke distributie Hans Quak

Er gebeurt veel in stedelijke distributie. Toch hoor je soms terecht: ‘hebben ze het nu nog steeds over venstertijden’? Hans Quak van TNO zet de oplossingen, die de afgelopen jaren zijn bedacht, op een rij en gaat na wat er niet goed ging. Hoe komen we met de initiatieven van nu tot oplossingen in de nabije toekomst?

Het lijkt wel of er ondanks de vele aandacht, maar weinig bereikt is. Dit is echter zeker niet het geval. Ja, er ontbreken belangrijke zaken, maar echte grootschalige oplossingen komen dichterbij! Nieuwe technologie maakt betere logistieke concepten voor stedelijke distributie nu al mogelijk voor vervoerders en verladers! Hierbij is het wel van belang niet in oude valkuilen te stappen; allereerst zorg voor ervoor dat de structuur, de relaties en de vaardigheden in orde zijn. Kijk vervolgens niet alleen naar of de techniek of het logistieke concept, maar zorg ervoor dat de combinatie van logistiek, techniek en beleid op elkaar afgestemd zijn en kloppen.

 

Wat is het probleem?

Het eerste gebrek dat we tegen komen is duidelijkheid over wat nu eigenlijk het probleem is bij stedelijke distributie. Wie is de probleemeigenaar? Er zijn zeer veel verschillende partijen betrokken bij stedelijke distributie, die vaak allemaal hun eigen belang en problemen hebben met distributie in steden. De belangrijkste partijen zijn:
 

  • lokale overheden die vooral een leefbare stad willen (een goed winkelklimaat, weinig overlast van bevoorradend verkeer en goede luchtkwaliteit);
  • vervoerders en verladers, die vooral efficiënt willen bevoorraden in steden, maar steeds weer tegen regelgeving aanlopen en problemen door weinig loslocaties en smalle straatjes in steden;
  • bewoners, hebben meestal liever geen overlast, maar wel graag voorzieningen in de buurt;
  • ontvangers denken natuurlijk vooral aan het winkelklimaat, zij willen het liefst binnen openingstijden beleverd worden, maar niet op drukke tijden.
  • de nationale overheid, die graag wil dat er zo min mogelijk files zijn (en dus liever geen vrachtverkeer in de ochtendspits – terwijl dat door venstertijden vaak wel gebeurt) en die doelen stelt om zo min mogelijk CO2 uit te stoten.

 

Kortom, de eerste vraag: welk probleem willen we nu eigenlijk voor wie oplossen?

 

Meer dan winkelbevoorrading

Onder stedelijke distributie valt veel meer dan winkelbevoorrading alleen, hoewel de meeste aandacht hiernaar uitgaat. Onder stedelijke distributie valt ook: het toenemende aantal thuisleveringen, maar ook bouwverkeer voor renovatieprojecten of infrastructurele projecten in stadscentra. Verder zijn er allerlei andere vervoersbewegingen in stadscentra die vaak vergeten worden als het om stedelijke distributie gaat; denk bijvoorbeeld aan bevoorrading van bedrijven en horeca (food services, kantoorartikelen), gemeentelijke diensten (afval, groenvoorziening), service-gerelateerd verkeer (zoals loodgieters, energiemaatschappijen) en waardetransport.

   

Deze bewegingen zijn wel van belang, want als overlast van ‘zwaar’ verkeer als belangrijkste probleem wordt beschouw, zal het niet worden opgelost door alleen de winkelbevoorrading beter te organiseren. Bevoorradingsprofielen die er voor verschillende gemeenten zijn geven een redelijk inzicht in de hoeveelheid vrachtverkeer dat nodig is voor de winkelbevoorrading van de stadscentra, maar dit is maar een beperkt percentage van wat er aan ‘zwaar’ verkeer wordt geteld in verkeerstellingen. Dus er is veel meer stedelijke distributie dan winkelbevoorrading alleen.

 

Tot op heden is het niet volledig duidelijk hoeveel stedelijke distributie er nu is, waarom het er is (behalve voor het bevoorraden van winkels) en voor hoeveel overlast welk deel van dit groot stedelijk verkeer nu zorgt.

 

Dit leidt tot de tweede vraag: hoeveel stedelijke distributie verkeer is er en welk deel nemen we mee in onze mogelijke oplossingen? Dit is een heel relevante vraag, want wat kunnen we verwachten van een nieuw initiatief en wat zal er niet veranderen? Een goede nul-meting ontbreekt vaak.

 

Hoe groot is het probleem?

Pas als we de vorige twee gebreken hebben beantwoord komen tot een vrij essentiële vraag; we weten nu wat het probleem is (er zijn meerdere problemen die onder de noemer stedelijke distributie worden gebracht) en wat stedelijke distributie is. Dan komt de vraag: hoe groot is nu eigenlijk het probleem?

 

Klopt een oplossing nu wel?

De afgelopen jaren zijn er zeer veel initiatieven geweest, zowel nationaal als internationaal, die bepaalde problemen van stedelijke distributie probeerden aan te pakken. Hiervoor geldt dat de oplossing er niet bij zat, en vaak komt dat ook doordat het ergens aan ontbrak. De omgeving voor de initiatieven is bekend (dat is net besproken), maar binnen die omgeving is het van belang dat een initiatief (of de oplossing) ook klopt.

 

Drie aspecten bepalen het succes van oplossingen:
  1. De structuur – de structuur van een oplossing moet kloppen; denk hierbij bijvoorbeeld aan het business model. Als er van te voren al uitgerekend kan worden dat iets nooit voldoende oplevert om de kosten te dekken, dan klopt de structuur niet. D
  2. De relaties – relaties moeten ook in orde zijn; om echt iets te kunnen veranderen zijn bij stedelijke distributie meerdere partijen nodig. De relaties moeten kloppen, dat betekent bijvoorbeeld dat verschillende partijen een min of meer gelijke mate van professionaliteit en sense of urgency moeten hebben, maar ook dat er vertrouwen is tussen verschillende partijen. Een ander voorbeeld is dat de kosten en opbrengsten bij lange na niet eerlijk worden verdeeld onder de verschillende partijen die deelnemen in een oplossing.
  3. Het derde punt is vaardigheden, de partijen moet het ook nog kunnen waar (blijven) maken. Want als de vaardigheden ontbreken is een oplossing gedoemd te mislukken.

 

Hoe komen we van initiatieven naar oplossingen?

We kunnen in hoofdlijnen drie oplossingsrichtingen onderscheiden; logistiek, beleid en techniek (zie figuur 1). Om tot een goede organisatie van stedelijke distributie te komen moeten deze drie richtingen worden gecombineerd. Bij het combineren van oplossingsrichtingen is het van belang dat de mix ook echt klopt en dat er geen zaken ontbreken. Helaas is dit laatste vaak wel het geval, waardoor ook goede oplossingen het lokale niveau soms niet ontstijgen. Toch kunnen we veel leren van bestaande oplossingen!

 

Figuur 1: Drie oplossingsrichtingen binnen stedelijke distributie

 

Beleidsoplossingen

Voor veel vervoerders en verladers staat de regelgeving rondom stedelijke distributie hoog in hun ergernissen top tien. Het lijkt daarom misschien tegenstrijdig om te zeggen, maar veel problemen in stedelijke distributie komen niet door beleid, maar juist door gebrek aan beleid; bedenk hierbij dat regelgeving niet hetzelfde is als beleid. Vanuit de nationale overheid is er geen direct beleid voor stedelijke distributie. De nationale overheid is van mening dat het beleid vanuit de gemeenten moet komen, op het niveau waar de problemen zich voordoen. Hierdoor zijn regels zeer lokaal en verschillen ze per gemeente.

   

Een nationaal kader, waar de Ambassadeur Stedelijke Distributie zich voor inzet, lijkt dus ook een stap in de goede richting als het om daadwerkelijk beleid gaat. Bij zo’n kader moet de insteek wel zijn dat er beleid komt, en niet dat overal dezelfde regels komen. Regelgeving kan er eigenlijk pas komen als er ook beleid is en beleidsdoelen zijn, pas dan kan worden bijgehouden of de regelgeving het gewenste effect heeft

     

Op dit moment moeten we voor het beleid dus nog bij de verschillende gemeenten zijn. Meest voorkomende regels zijn: venstertijden, milieuzones en wagenrestricties. Andere gemeentelijke taken liggen rondom de inrichting van stedelijke centra, ook hier vinden we wat als probleem ervaren wordt door vervoerders. Er wordt vaak bij de inrichting van stadscentra weinig aandacht besteed aan mogelijkheden voor efficiënte bevoorrading; denk aan gebrek aan laad- en losruimten (commercieel gebruik van ruimte levert veel meer geld op), staatmeubilair dat in de weg staat (maar de stad leefbaarder maakt), of leuke sierbestrating waardoor grote vrachtwagens niet in een winkelcentrum kunnen komen. Dit komt naast problemen die bijvoorbeeld veroorzaakt worden door het historische karakter van veel binnensteden, waardoor efficiënte bevoorrading vaak moeilijk wordt, maar wat los staat van beleid.

 

Bij gemeentelijke beleidsoplossingen doen een aantal problemen zich voor:

  1. Bij veel gemeenten is er geen beleid op het gebied van stedelijke distributie. Vanuit verschillende gebieden is er interesse, denk maar aan de afdelingen milieu (met milieuzoneringen) en verkeer en vervoer (met bijvoorbeeld venstertijden). De afdeling ruimtelijke ordening doet over het algemeen echter bijna niets als het om stedelijke distributie gaat en ook ontbreekt vaak de communicatie tussen de verschillende afdelingen. En juist in de relatie ruimte en vervoer ligt de kiem voor veel problemen; bijvoorbeeld bij de inrichting van stadcentra wordt gekozen voor verkoopvloeroppervlakte boven laad- en losruimte. Die keuze zal in een later stadium zorgen voor problemen met en overlast van ladend en lossend vrachtverkeer dat elkaar in de weg zit en ophoudt. Een oplossing is hier dus een gericht stedelijke distributie beleid waar alle relevante afdelingen (verkeer, economie, milieu en ruimtelijke ordening) in mee doen (de structuur klopt op dit moment dus niet).
  2. Veel gemeenten stemmen regels niet met of op elkaar af, waardoor het voor vervoerders en verladers een doolhof wordt aan verschillende regels in verschillende steden, waardoor efficiënte bevoorrading een illusie wordt; kortom de relaties kloppen niet – er is geen afstemming en communicatie. Vaak is er ook een gebrek aan kennis bij gemeenten, waardoor er vooral wordt gekeken naar het tegengaan van effecten, en in mindere mate naar het oplossen van problemen (regelgeving in plaats van beleid). Een oplossing is hier een meer nationaal beleid, wat op lokaal niveau kan worden ingevuld (een nationaal kader zou hier een goede eerste stap zijn). Nu ontbreken vaak de vaardigheden en de kennis op lokaal niveau.

  

Logistieke oplossingen

In de afgelopen jaren zijn er verschillende logistieke oplossingen bestudeerd of in praktijk gebracht. Hierbij is het goed om te onthouden dat voor verschillende logistieke concepten ook verschillende oplossingen zijn; immers het logistiek concept van een pakketdienst is anders dan dat van een supermarkt en dat verschilt weer van de leveringen aan de fashionwinkels. De meeste logistieke concepten zijn regionaal of nationaal, één stad is voor vervoerders maar een klein onderdeel in hun distributie netwerk.

  

Vervoerders lossen veel problemen op; daardoor zien we veel goede logistieke oplossingen, maar toch lijkt ook hier de oplossing nog niet gevonden. Wel zijn er veel goede deeloplossingen voor specifieke problemen, sommige zijn goed te kopiëren naar andere situaties, maar het blijft belangrijk dat in een andere situatie ook de structuur, de relaties en vaardigheden kloppen!

 

Een aantal voorbeelden van logistieke oplossingen zijn (soms ook al gecombineerd met andere oplossingsrichtingen):

  • Een bekend type initiatief is het gebruik van een stadsdistributiecentrum (SDC). Ondanks het initiële enthousiasme over dit soort initiatieven is het aantal succesvolle SDC’s beperkt. In de jaren negentig werd er in Duitsland alleen al over zo’n 200 SDC’s gesproken, waarvan nu hooguit 5 daadwerkelijk in de praktijk worden gebruikt. Vaak ontbreekt hier een goed business model of richt het zich op verkeerde stromen (structuur), is er weinig vertrouwen (relaties) of ontbreken de vaardigheden (bijvoorbeeld een gemeente die een SDC opzet). Een voorbeeld waar wel de goede relaties, vaardigheden zijn en dat wel gericht is op de juiste stromen is de Binnenstadservice (zie voor meer informatie www.tno.nl/stedelijkedistributie). Een ander goed voorbeeld van zeer regionale distributiecentra, die vaak niet als SDC worden gezien, maar in de praktijk wel bijna zo functioneren, vinden we bij pakketdiensten als DHL, maar ook bij een samenwerkingsverband als Transmission, waar HoekTransport vanuit de locatie in Utrecht de stad bevoorraadt met de zogenaamde Cargohopper (en technische oplossingsrichting trouwens).

 

  • Een ander voorbeeld van een logistieke oplossing is te vinden bij Albert Heijn, waarbij vervoerders gebruik maken van een LZV (bestaande uit twee city-trailers) gebruikt voor de ritten van het DC naar de steden. In de steden wordt (al dan niet met een aardgastrekker) de supermarkt bevoorraad met een enkele trailer die aan de rand van de stad kan worden gewisseld. Dit concept lijkt op Stadsbox, een eerder logistiek concept, dat ondanks de mogelijke voordelen niet in de praktijk is gebracht.

 

  • Een laatste logistieke oplossing is het gebruik van intermodaal transport. In Utrecht laten ze met de Bierboot zien dat dit bij specifieke omstandigheden kan werken. Het initiatief van de Amsterdamse Cargotram laat echter zien dat iets waar de structuur niet klopt, niet van de grond komt.

 

  • Bundeling bij verladers zoals Centraal Boekhuis dat al jaren in de praktijk brengt. Hier liggen wellicht ook kansen voor andere sectoren, zoals de fashion.

 

Technische oplossingen

We onderscheiden twee richtingen in technische oplossingen, die de komende jaren de stedelijke distributie gaan veranderen; hierbij moeten ook wel passende logistieke en beleidsoplossingen bijkomen:

 

Voertuigtechnologische oplossingen. Er zijn in de afgelopen jaren verschillende speciale stedelijke distributievoertuigen ontworpen, denk bijvoorbeeld maar aan de Cargohopper, maar ook aan speciale busjes (zoals de Urbania of de Terra Truck). Dit zijn vaak kleinschalige oplossingen voor specifieke situaties – de uitdaging is om te komen van dergelijke oplossingen tot generiekere oplossingen; zodat er niet voor elke stad andere voertuigen ontwikkeld hoeven worden. Daarnaast zien we de opkomst van elektrische voertuigen en natuurlijk een enorme verbetering van de techniek, met als gevolg een forse daling van de lokale emissies.

   

Deze technische oplossingen richten zich op het verminderen de vervuilende (lokale) uitstoot of op het beter passend maken van verkeer in krappe straatjes in bijvoorbeeld historische steden. Een ander voorbeeld van een oplossing die gericht is op het verminderen van de overlast is het Piek-project, waarin stil distributiemateriaal is ontworpen. Na de technische ontwikkeling, laat dit project zien dat er – om in de praktijk ook echt tot een oplossing te komen – een combinatie nodig is met logistieke oplossingen (namelijk dagranddistributie, waar beleidsoplossingen (het verruimen van venstertijden) en logistieke oplossingen (distributie en ook ontvangst in de vroege ochtend voor de spits) een enorme vermindering in CO2 emissies en distributiekosten en -tijd.

 

Daarnaast zijn er de ICT-oplossingen; die variëren van een verbeterde wagenroutering, verbeterde planning tot mogelijkheden voor ITS (Intelligente Transport Systemen) waarmee de negatieve effecten van grote en zware voertuigen in steden kunnen worden verminderd (denk aan groene golven voor vrachtverkeer), waardoor uitstoot verminderd of andere doorstromervorderende systemen waarmee het zware verkeer sneller de steden uit is, zodat de overlast vermindert. In de praktijk komen dergelijke ITS toepassingen maar weinig voor; gemeenten investeren hier nu niet echt in. Er liggen de komende jaren vooral in het beter benutten van ICT en ITS mogelijkheden grote kansen om tot een betere organisatie en beheersing van distributie in stedelijke gebieden te komen.

 

Een toekomst vol kansen

Praten we over tien jaar nog steeds over venstertijden en stedelijke distributie? Of gaan we de komende jaren nu echt oplossingen in de praktijk brengen.

   

Er liggen voldoende kansen en mogelijkheden om problemen nu echt aan te gaan pakken;

  • slimmer besturen met ICT waardoor bundeling wèl op grote schaal gaat werken 
  • elektrische voertuigen waardoor overlast en uitstoot wèl echt verminderen 
  • integraal stedelijke distributie beleid vanuit verkeer, economie, ruimte en milieu in plaats van restrictieve regelgeving.
     

Als we nu gaan werken aan kloppende oplossingen die gebruik maken van nieuwe technieken, waar een goed logistiek concept bij hoort en regels niet langer tegenwerken maar beleid het mogelijk maakt (oftewel waar de structuur, de relaties en de vaardigheden goed in order zijn) is stedelijke distributie in straks niet meer een probleem, maar een succesverhaal! Denk maar eens na hoe u mee kunt schrijven aan dat verhaal.

Reageer op dit artikel